Çayönü Tepesi

İlk olarak, 1964 yılında dünyaca ünlü Prof. Dr. Robert John Braidwood ve ülkemizde Prehistorya (Tarih Öncesi Arkeolojisi) kürsüsü kurucularından Prof. Dr. Halet Çambel başkanlığında başlatılan Çayönü Tepesi kazılarını 1985-1992 yılları arasında Prof. Dr. Mehmet Özdoğan ve 2015-2023 yılları arasında Prof. Dr. Aslı ERİM-Özdoğan başkanlığında yürütülmüş Çayönü Tepesi Kazı Projesi salt arkeolojik kazı olmanın ötesinde birçok hocanın da yetiştiği bir okul kimliğine sahip bir projedir.

Güneydoğu Anadolu Bölgesi’ndeki bir dağ eşiği ovasında, Diyarbakır ili Ergani İlçesi’nin 7 km güneybatısında, Hilar köyü kuzeyinde yer alan Çayönü Tepesi yerleşim yeri, insanlık tarihinin yerleşik yaşama geçiş sürecini ifade eden Neolitik Dönem’in ilk başlarından, günümüzden yaklaşık 12.000 yıl öncesinde, ilk defa iskan edilmiştir. Bu yerleşim yeri, yalnızca Anadolu değil, Yakındoğu ve Levant coğrafyasında Neolitik Dönem kültür tarihini en iyi yansıtan niteliklerinden dolayı kültür tarihinde bir anahtar yerleşmedir.

Fırat ve Dicle Nehri havzalarının birbirine en yaklaştığı sahaya konumlanan Çayönü Tepesi, her iki havza ve çevresiyle farklı yollardan kültürel etkileşim içinde olmuş ve kültürler arası bir köprü özelliği kazanmıştır. MÖ 10.000’lerden MÖ 6.000’lere kadar yaklaşık 4000 yıl kesintisiz tabakalanma gösteren bu yerleşme, birçok "İlk"in saptandığı bir yerleşim merkezidir. Buğday ve Arpa gibi tahılların yanı sıra Mercimek, Bezelye ve Nohut gibi baklagillerin tarımına geçiş süreci, bıttım ve badem gibi yemişler kültüre alınmasına ek alarak besin zincirinde olduğu tespit edilen yabanı kekik ve dağ reyhanı gibi aromatik bitkiler ile Koyun, Keçi, Domuzun ve Sığırın ilk evcilleştirildiği lokasyon olmasının yanı sıra; Pyroteknoloji olarak kavramsallaştırılan ilk metalürji (bakırın ısıtılarak veya soğuk dövülüp biçimlendirilmesi), ilk keten dokuma, hasır ve sepetçilik, dericilik ve çanak çömlek üretimi bu "ilk"lerden bazılarıdır.

Çayönü'nün bir diğer önemli özelliği ise mimarlık tarihinde dönüm noktalarını temsil etmesidir. Bunlardan en önemlisi; Yuvarlak veya oval planlı barınaklardan Dikdörtgen planlı evlere geçişin tüm aşamalarını yansıtması, mimari yapı elemanı olarak taş merdivenin kullanıma girmesi, kerpiç duvar tekniğin ilk tasarlandığı ve kullanıldığı yerleşme olması ile bugün Anadolu’da en yaygın kırsal mimari unsuru olan taş temelli kerpiç yapıların ilk ortaya çıktığı yerlerden biri olmasıdır. Kirecin söndürülerek mimaride kullanıldığı Terrazo Yapısı hem işçilik hem de yapım teknikleri açısından dünya arkeolojisinde benzersiz özelliktedir. Aynı zamanda, kartezyen mekân bağlamında ilk mezarlık kavramının oluştuğu arkeolojik bir fenomen olan Kafataslı Yapı da Çayönü Tepesi’nde bulunmaktadır. Kısaca, Çayönü Tepesi Neolitik yerleşmesi, Fırat ve Dicle kültürlerinin ortak buluşma noktasında bir köprü, Neolitik Dönemin oluşum, gelişim ve değişim süreçlerini en iyi yansıtan dünyaca ünlü bir anahtar yerleşmedir.

Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Çanakkale Uygulamalı Bilimler Fakültesi, Müzecilik Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Savaş SARIALTUN başkanlığında 10 yıllık master projesi kapsamında Cumhurbaşkanlığı kararlı kazılar statüsündeki Çayönü Tepesi Kazı ve Araştırma Projesi yeni bir aşamaya geçmiştir.

Çayönü Tepesi'nde yürüteceğimiz arkeolojik kazı ve araştırma projesi kapsamında büyük bir gurur ve heyecanla geleceğe dönük vizyonumuzu sizlerle paylaşmak istiyoruz. Çayönü Tepesi Kazı ve Araştırma projesinde, modern arkeolojinin sunduğu imkanları en iyi şekilde kullanarak Arkeoloji 4.0 vizyonunu hayata geçirmeyi planlıyoruz. Dijital arkeoloji, araştırma ve veri analiz süreçlerimizi daha etkili, verimli ve ulaşılabilir hale getirerek, açık erişimle hem bilim dünyasına hem de toplumumuza büyük katkılar sağlayacağını biliyoruz.

Master projelerimiz kapsamında, Turizm Potansiyeli Güçlendirme ve Geleceğe Miras projeleriyle kültürel mirasımızı gelecek kuşaklara en iyi şekilde koruyarak aktarmayı hedefliyoruz. Bu doğrultuda, Çayönü Tepesi'ni bir araştırma ve uygulama merkezi haline getirerek; Anadolu, Mezopotamya ve Kafkasya coğrafyasındaki kültür tarihini kapsamlı bir şekilde incelemeyi amaçlıyoruz.

Bioarkeoloji ve Jeoarkeoloji laboratuvarları kurarak, alanında uzman araştırmacıların ileri araştırmalarını rahatlıkla yürütebileceği modern tesisler oluşturmayı; aynı zamanda, interaktif eğitim projeleri geliştirerek üniversitelerimizin lisans, yüksek lisans ve doktora öğrencilerinin daha nitelikli yetişmelerini ve üniversitemize kazandırmayı hedefliyoruz.

Çayönü Tepesi Arkeolojik Kazı ve Araştırma Projesi, sadece bir kazı çalışması değil, aynı zamanda bir eğitim, kültür ve turizm merkezi olarak da ülkemize hizmet etmesini hedeflemekteyiz. Tasarlanan ve hayata geçirilmesi için ilk adımlarını attığımız Tematik Müze (Tematik Sergi Binası) deneyimi sayesinde, bölgenin zengin kültürel mirası daha geniş kitlelere ulaşacak ve gelecek kuşaklara aktarılacaktır. Bu alt projeler sayesinde, kültürel mirasımızı koruyarak ve bilimsel araştırmaları destekleyerek, geleceğe değerli ve anlamlı bir miras bırakmak en önemli misyonumuzdur.

Çayönü Tepesi Kazı ve Araştırma Projesi TC. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın ana desteğinin yanı sıra ulusal ve uluslararası kurum ve kuruluşların desteği ile sponsorluğunda yürütülmektedir.